Gösterim: 167 defa | Yorum yok » | Kategori: CoÄŸrafya
GüneÅŸ Işınlarının Atmosferde Dağılışı Yeryüzünün ısınmasında ana enerji kaynağı Güneş’tir. Dünya, Güneş’in uzaya yaydığı enerjinin ancak iki milyonda birini alır. Güneş’ten gelen bu enerji güneÅŸ sabitesi (solar konstant) ile belirlenir. Atmosferin üst sınırında 1 cm2’ye 1 dakikada gelen kalori miktarına güneÅŸ sabitesi (solar konstant) denir. Atmosferin etkisiyle, Güneş’ten gelen ışınların tamamı yere ulaÅŸmaz. Atmosfer güneÅŸ ışınlarını çeÅŸitli oranlarda tutar ve dağıtır. Bu nedenle yeryüzü Güneş’ten gelen ışınlardan çok atmosfer tarafından tutulan ışınlarla ısınır. Sıcaklık Etmenleri Atmosferin ısınması çeÅŸitli etmenlerin etkisi altındadır. GüneÅŸ Işınlarının Yeryüzüne DeÄŸme Açısı Belirli bir yüzeye dik ve yatık gelen ışınların getirdikleri enerji miktarları arasında belirgin bir fark vardır. Çünkü bir ışın demeti dik geldiÄŸinde daha dar bir yüzeyi aydınlatırken, aynı ışın demeti yatık geldiÄŸinde daha geniÅŸ bir yüzeyi aydınlatır. Ancak ışınların yere deÄŸme açısı daraldığı için etkisi azalır. Bu nedenle GüneÅŸ ışınlarının yere deÄŸme açısı büyüdükçe yeryüzünü ısıtma gücü de artar. GüneÅŸ ışınlarının yeryüzüne deÄŸme açısını etkileyen etmenler ÅŸunlardır: Dünya’nın Åžekli Dünya’nın küreselliÄŸinin bir sonucu olarak, Ekvator’dan kutuplara doÄŸru güneÅŸ ışınlarının yere deÄŸme açısı küçülür. Buna baÄŸlı olarak her iki yarım kürede Ekvator’dan kutuplara doÄŸru sıcaklık azalır. Bu durum enlemin sıcaklık üzerindeki etkisini gösterir. Dünya’nın Eksen EÄŸikliÄŸi ve Yıllık Hareketi Dünya’nın eksen eÄŸikliÄŸi nedeni ile GüneÅŸ çevresindeki dönüşü (yıllık hareket) sırasında güneÅŸ ışınlarının yere deÄŸme açısı deÄŸiÅŸir. Yeryüzündeki bir noktanın güneÅŸ ışınlarını yıl içinde farklı açılarla alması ısınma farklılıklarına neden olur. Dünya’nın Günlük Hareketi Dünya’nın günlük hareketi nedeniyle güneÅŸ ışınlarının bir noktaya deÄŸme açısı sabahtan öğleye kadar artar. Öğleden akÅŸama kadar ise azalır. Günün en yüksek sıcaklığı, ışınların en büyük açı ile geldiÄŸi öğle saati deÄŸil, depolanan enerjinin en fazla olduÄŸu 13.00 – 14.00 saatleri arası ölçülür. Çünkü öğleye kadar yerde biriken enerji, ışınların gelme açısının daralmasıyla birlikte ışıma ile atmosfere iletilir. Işıma gece boyu devam eder, yer soÄŸur. Güneş’in doÄŸuÅŸ saatinde ışıma sona erer ve yerde enerji depolamaya baÅŸlar. Işımanın sona erdiÄŸi anda günün en düşük sıcaklığı yaÅŸanır. Işıma Yeryüzü kazandığı enerjinin bir bölümünü atmosfere geri verir. Buna yer ışıması denir. GüneÅŸ ışınlarının yeryüzüne ulaÅŸamadığı saatlerde (gece) ve güneÅŸ ışınlarının yere deÄŸme açılarının küçüldüğü aylarda yer ışıması artar. Ayrıca, zeminin yapısı da yer ışıması üzerinde etkilidir. ÖrneÄŸin yeryüzünün bitki ile kaplı alanlarında yer ışıması az ve yavaÅŸken çılak arazilerde ısı kaybı daha hızlı ve fazla olur. EÄŸim ve Bakı GeniÅŸ bir bölgeye düşen birbirine paralel ışınların yere düşme açıları, yamaç eÄŸimine ve bakı durumuna (Güneş’e dönüklüğe) göre deÄŸiÅŸir. Bu durum yerel ısınma farklarına yol açar. Kuzey Yarım Küre’de güney yamaçlar, Güney Yarım Küre’de ise kuzey yamaçlar güneÅŸ ışınlarını yıl boyunca daha büyük açı ile aldığından daha sıcak olur. Ekvator çevresinde bakının etkisi tüm yamaçlarda görülür. Bakının Etkisi GüneÅŸe dönük olan eÄŸimli yamaçlarda; Yükselti Deniz seviyesinden yükseldikçe atmosferin yoÄŸunluÄŸunun ve içindeki su buharının azalması ile troposferin daha çok yerden yansıyan ışınlarla ısınması nedeniyle sıcaklık, her 100 m’de yaklaşık 0,5°C azalır. Bu nedenle enlemi aynı olan iki farklı noktadan daha yüksekte olan, diÄŸerine göre her zaman daha soÄŸuk olur. ÖrneÄŸin deniz seviyesinden 155 m yükseklikteki Bursa’da sıcaklık 25°C iken aynı enlemde bulunmasına karşın 2543 m yükseklikteki Uludağ’da sıcaklığın 12°C olması yükseltinin sıcaklığa etkisini gösterir. Ä°ndirgenmiÅŸ Sıcaklık Yeryüzünde sıcaklığın enleme baÄŸlı dağılışını gösteren haritalar çizilirken yükseltinin sıcaklık üzerindeki etkisini ortadan kaldırmak için indirgenmiÅŸ sıcaklık deÄŸerleri kullanılır. Bir yerin yükseltisinin sıfır (0 m) kabul edilerek hesaplanan sıcaklığına indirgenmiÅŸ sıcaklık denir. Bir yerin indirgenmiÅŸ sıcaklığını hesaplamak için yükseltiden kaynaklanan sıcaklık farkı hesaplanır. Bu fark o yerin gerçek sıcaklığına eklenir. Örnek : 900 m yükseklikteki Ankara’da Ocak ayı ortalama sıcaklığı -2°C’dir. Ankara’nın deniz seviyesine indirgenmiÅŸ sıcaklığı kaç °C dir? Çözüm : 100 m’de sıcaklık 0,5°C azalırsa 900 m’de                X°C azalır. X=900 x 0,5 / 100 = 4,5 °C’dir. Ä°ndirgenmiÅŸ Sıcaklık = Gerçek Sıcaklık + Sıcaklık Farkı Ä°ndirgenmiÅŸ Sıcaklık = -2 +4,5 Ä°ndirgenmiÅŸ Sıcaklık = 2,5°C’dir. Kara ve Deniz Dağılışı Karalar denizlere göre daha çok ve çabuk ısınıp, soÄŸurlar. Bu nedenle, karaların daha fazla yer kapladığı Kuzey Yarım Küre’nin yıllık ortalama sıcaklığı Güney Yarım Küre’den daha fazladır. Ayrıca her iki yarım kürede kara ve denizlerin dağılışındaki farklılık termik ekvatorun yer ekvatorundan sapmasına neden olmuÅŸtur. Termik Ekvator : Meridyenlerin en sıcak noktalarını birleÅŸtiren eÄŸriye termik ekvator denir. Atmosferdeki Nem Oranı Atmosferdeki nem; Okyanus Akıntıları Enlemin etkisine baÄŸlı olarak, ekvatoral bölgeden gelen akıntılar sıcak su, kutup bölgelerinden gelen akıntılar ise soÄŸuk su taşırlar. Sıcak su akıntıları geçtikleri kıyılarda sıcaklığı yükseltici, soÄŸuk su akıntıları ise sıcaklığı düşürücü etki yapar. Rüzgarlar Rüzgarlar geldikleri yerlerin özelliklerine göre, estikleri bölgelerin sıcaklığını yükseltici ya da düşürücü etki yapar. Bu durum enlemin sıcaklık üzerindeki etkisini gösterir. ÖrneÄŸin Kuzey Yarım Küre’de yer alan Türkiye’de kuzeyden esen rüzgarlar sıcaklığı düşürücü güneyden esen rüzgarlar sıcaklığı artırıcı etki yapar. Zeminin Yapısı Karaları oluÅŸturan taÅŸ ve toprakların fiziksel özellikleri (rengi, parlaklığı, gözenekliÄŸi gibi özellikleri) yeryüzünde ısınma farklılıklarına neden olur. Ayrıca zeminin bitki örtüsü ile kaplı olup olmaması, bitki örtüsünün yoÄŸunluÄŸu, kar ya da toprak örtüsünün bulunup bulunmaması sıcaklık dağılışı üzerinde etkilidir. Bu nedenle taÅŸ ve toprakların ısınıp soÄŸuma süreleri farklılık gösterir. ÖrneÄŸin açık renkli ve gevÅŸek yapıya sahip kumsallarda ısınma ve soÄŸuma çabuk gerçekleÅŸir. Sıcaklık KuÅŸakları Matematik iklim kuÅŸaklarının sıcaklık etmenlerinin etkisi ile deÄŸiÅŸikliÄŸe uÄŸraması sonucu belirlenmiÅŸtir. Kara ve denizlerin dağılışı bu belirlemede temel etkendir. Kuzey Yarım Küre’de karaların daha geniÅŸ yer kaplaması, yaz sürelerinin daha uzun olması, sıcak su akıntılarının daha etkili olması ve Güney Yarım Küre’de buzullarla kaplı, geniÅŸ Antartika Kıtası’nın bulunması nedeniyle sıcak ve ılıman kuÅŸak Kuzey Yarım Küre’de, soÄŸuk kuÅŸak ise Güney Yarım Küre’de daha geniÅŸtir. Matematik Ä°klim KuÅŸakları : Dünya’nın eksen eÄŸikliÄŸine göre belirlendiÄŸi için, sınırları dönenceler ve kutup daireleridir. Sıcak KuÅŸakların Özellikleri Matematik KuÅŸaklarının Özellikleri Matematik kuÅŸaklarının yer yer deÄŸiÅŸime uÄŸraması sonucu oluÅŸmuÅŸ ve ana çizgileri ile Ekvator‘ a paralel uzanan sıcaklık kuÅŸakları ÅŸunlardır: Sıcak KuÅŸak : Sıcak kuÅŸakta bulunan yerlerde, Ilıman KuÅŸak : Ilıman kuÅŸakta bulunan yerlerde, SoÄŸuk KuÅŸak : SoÄŸuk kuÅŸakta bulunan yerlerde, Sıcaklıkların Gösterimi Yeryüzünde ölçülen sıcaklıkların dağılışı izotermlerle haritalarda gösterilir. Aynı sıcaklıktaki noktaları birleÅŸtiren eÄŸrilere izoterm (eÅŸ sıcaklık) eÄŸrisi denir. Ä°zoterm (eÅŸ sıcaklık) eÄŸrileri karasallığın ve sıcak su akıntılarının etkisiyle enlemlerden sapma gösterir. Ä°zoterm haritaları ve yer ÅŸekillerinin sıcaklık üzerindeki etkisini gösterebilmek için gerçek sıcaklıklar, enlem etksini gösterebilmek için indirgenmiÅŸ sıcaklıklar kullanılarak çizilir ve bu bilgi haritalarda belirtilir. Dünya’da ve Türkiye’de Sıcaklığın Dağılışı Sıcaklığın yeryüzündeki coÄŸrafi dağılışını ve bu dağılışın nedenlerini yıllık ortalama izoterm haritaları yardımıyla incelemek mümkündür. Aylık ortalama izoterm haritaları ise sıcaklığın aylar arasındaki deÄŸiÅŸimi hakkında bilgi verir. Dünya’da Sıcaklığın Dağılışı Dünya Ocak Ayı Sıcaklık Dağılışı Kuzey Yarım Küre’de Ocak Ayı Sıcaklık Dağılışı Ocak ayı kış mevsimine rastlar. En düşük sıcaklıklar KuzeydoÄŸu Sibirya ve Kanada’da görülür. Buralardaki sıcaklık deÄŸerleri yıl boyunca -20°C’nin altındadır. Yüksek sıcaklıklar Ekvator ile Yengeç Dönencesi arasında, denizler üzerinde görülür. Ä°zoterm eÄŸrileri karalar üzerinde güneye, denizler üzerinde kuzeye doÄŸru sapma gösterir. Bu durum, karaların denizlerden daha soÄŸuk olduÄŸunun kanıtıdır. Güney Yarım Küre’de Ocak Ayı Sıcaklık Dağılışı Ocak ayı yaz mevsimine rastlar. En soÄŸuk yer Güney Kutbu’dur. En yüksek sıcaklıklar Güney Afrika’da Kalahari Çölü’nde, Güney Amerika’da Patagonya Çölü’nde ve Kuzey Avustralya’da görülür. Ä°zoterm eÄŸrileri karalar üzerinde güneye, denizler üzerinde kuzeye doÄŸru sapma gösterir. 50 – 60° güney enlemleri arasında karaların az yer kaplaması nedeniyle izotermler oldukça düzgün uzanır. Sonuçlar Kuzey Yarım Küre’de izotermlerin gidiÅŸi enlemlere uyum saÄŸlamaz. Çünkü bu yarım kürede karalar geniÅŸ yer kaplar. Güney Yarım Küre’de izotermlerin gidiÅŸi daha düzenlidir. Çünkü bu yarım kürede karalar daha az yer kaplar. Her iki yarım kürede okyanus akıntıları, izotermlerin enlemlerden sapmasına neden olur. Dünya Temmuz Ayı Sıcaklık Dağılışı Kuzey Yarım Küre’de Temmuz Ayı Sıcaklık Dağılışı Temmuz ayı yaz mevsimine rastlar. Sıcaklık deÄŸerleri yüksektir. Çünkü karalar bu yarım kürede geniÅŸ yer kaplar. En sıcak yerler, 15. ve 40. paraleller arasındaki karalar üzerindedir. Ä°zoterm eÄŸrileri karalar üzerinde kuzeye, denizler üzerinde güneye doÄŸru sapma gösterir. 0°C izoterm eÄŸrisi, Grönland’ın kuzeyi ve kutup çevresinden geçer. Güney Yarım Küre’de Temmuz Ayı Sıcaklık Dağılışı Temmuz ayı kış mevsimine rastlar. Antartika Kıtası -10°C izoterm eÄŸrisi ile çevrelenmiÅŸtir. 50° – 60° enlemleri arasından geçen 0°C izoterm eÄŸrisi oldukça düzgün uzanışlıdır. Ä°zoterm eÄŸrileri, karalar üzerinde Ekvator’a, denizler üzerinde güneye doÄŸru sapma gçsterir. Sonuçlar Kuzey Yarım Küre’de izotermlerin gidiÅŸi enlemlere uyum saÄŸlamaz. Çünkü bu yarım kürede karalar geniÅŸ yer kaplar. Güney Yarım Küre’de izotermlerin gidiÅŸi daha düzenlidir. Çünkü bu yarım kürede karalar daha az yer kaplar. Okyanus akıntıları, izotermlerin enlemlerden sapmasına neden olur. Dünya Yıllık Ortalama Sıcaklık Dağılışı Sıcaklık Ekvator’dan kutuplara doÄŸru azalır. En düşük sıcaklıklar kutup bölgelerindeki karalar üzerindedir. Alçak enlemlerde karalar denizlerden, yüksek enlemlerde denizler karalardan daha sıcaktır. 0° – 45° Kuzey enlemleri arasında sıcaklık deÄŸerleri, karaların geniÅŸ yer kaplaması nedeniyle Güney Yarım Küre’ye göre yüksektir. 45° Güney enleminden sonra Güney Yarım Küre, Kuzey Yarım Küre’den daha sıcaktır. Termik ekvator, Avustralya çevresi dışında Güney Yarım Küre’ye inmez. Çünkü bu yarım kürede soÄŸuk su akıntıları daha etkilidir. Kuzey Yarım Küre’de ılıman kuÅŸak okyanuslarının doÄŸu kıyıları batı kıyılarından daha sıcaktır. Dünya Yıllık Sıcaklık Farkı En düşük sıcaklık farkı enlemin etkisine baÄŸlı olarak Ekvator çevresinde görülür. En yüksek sıcaklık farkı 65°C ile Sibirya’da görülür. Kanada’nın kuzeyinde ise 45°C’ye ulaÅŸan sıcaklık farkına rastlanır. Aynı enlemlerde bulunmalarına karşı Sibirya’da yıllık sıcaklık farkı Kanada’dakinden daha yüksektir. Çünkü Sibirya’da karasallığın etkisi daha belirgindir. Ilıman kuÅŸak okyanusların batı kıyılarında sıcaklık farkları soÄŸuk su akıntılarının etkisiyle daha yüksektir. UYARI : En sıcak ay ile en soÄŸuk ay arasındaki sıcaklık farkına yıllık sıcaklık farkı denir. Bu farklar dönenceler çevresinde, karasal bölgelerde en fazladır. Ekvator çevresinde ve denizel etkilere açık yerlerde ise sıcaklık farkları azalır. Türkiye’de Sıcaklığın Dağılışı Türkiye Ocak Ayı Sıcaklık Dağılışı En düşük sıcaklıklar, enlem ve karasallık nedeniyle KuzeydoÄŸu Anadolu’da Erzurum – Kars Bölümünde görülür. En yüksek sıcaklıklar, enlem ve denizellik nedeniyle Akdeniz kıyılarında görülür. Kıyı kesimlerinde denizellik nedeniyle sıcaklık 0°C’nin üstündedir. İç kısımlarda karasallık nedeniyle sıcaklık düşüktür. Buna baÄŸlı olarak kıyı bölgeler ile iç bölgeler arasındaki sıcaklık farkı artmıştır. Türkiye Temmuz Ayı Sıcaklık Dağılışı En yüksek sıcaklıklar enlem etkisi ve nem azlığı nedeniyle GüneydoÄŸu Anadolu’da görülür. Enlem etkisi nedeniyle güneyden kuzeye doÄŸru sıcaklık azalır. Kıyı bölgeler ile iç bölgeler arasındaki sıcaklık farkı Ocak ayına oranla azalmıştır. Türkiye Yıllık Ortalama Sıcaklık Dağılışı Ä°zoterm eÄŸrileri genellikle batı-doÄŸu uzanışlıdır. En düşük sıcaklıklar KuzeydoÄŸu Anadolu’da görülür. Nedenleri : En yüksek sıcaklıklar, GüneydoÄŸu Anadolu’da görülür. Nedenleri : Türkiye Yıllık Sıcaklık Farkı Nemlilik etkisiyle en düşük sıcaklık farkları Karadeniz Bölgesi kıyı kesimlerindedir. Karasallığın etkisiyle, kıyılardan uzaklaÅŸtıkça sıcaklık farkları artar. En yüksek sıcaklık farkı DoÄŸu Anadolu’da, Erzurum – Kars Platosu’ndadır. UYARI : Sıcaklık farklarının 15°C nin üstünde olması, Türkiye’nin matematik konumu ile ilgilidir.
