Gösterim: 74 defa | Yorum yok » | Kategori: CoÄŸrafya
Ä°KLÄ°M ELEMANLARI A. SICAKLIK Yeryüzündeki sıcaklığın kaynağı Güneş’tir. Yeryüzünün Güneş’ten aldığı ısı miktarına sıcaklık denir. Termometre ile ölçülür. Sıcaklığın birimi santigrat derece (°C) dir. Atmosfere gelen enerji % 100 kabul edilirse; • Enerjinin % 25′i bulutların ve atmosferin etkisi ile uzaya doÄŸru yansır. • % 25′i atmosferde dağılarak gölge yerlerin aydınlatılmasını ve gök yüzünün mavi görünmesini saÄŸlar. • % 15′i atmosfer tarafından emilerek atmosferin ısınmasını saÄŸlar. • % 35′i yeryüzüne ulaşır. Bu enerjinin % 27′si yeri ısıtır. % 8′i ise yeryüzüne çarptıktan sonra tekrar uzaya yansır. SICAKLIK DAÅžILIÅžINI ETKiLEYEN FAKTÖRLER (SICAKLIK ETMENLERi) 1. GüneÅŸ ışınlarının yeryüzüne düşme açısı Yeryüzünde sıcaklık dağılışını etkileyen en önemli faktördür. GüneÅŸ ışınları bir yere ne kadar dik düşerse, orası o kadar fazla ısınır. Düşme açısı küçüldükçe ısınma azalır. Düşme açısını belirleyen etkenler ÅŸunlardır: a. Dünya’nın ÅŸekli ve enlem: Dünya’nın ÅŸekline baÄŸlı olarak, Ekvator’dan kutuplara doÄŸru gidildikçe güneÅŸ ışınlarının yere düşme açıları küçülür. Bunun sonucunda da Ekvator’dan kutuplara gidildikçe sıcaklık azalır. b. YaÅŸanan Mevsim: Dünya’nın eksen eÄŸikliÄŸi ve yıllık hareketine baÄŸlı olarak güneÅŸ ışınlarının düşme açısı yıl boyunca deÄŸiÅŸir. Buna göre, Kuzey Yarım Küre, yaz mevsiminde güneÅŸ ışınlarını daha dik, kışın daha eÄŸik alır. c. Günün Saati: Dünya’nın günlük hareketine baÄŸlı olarak, güneÅŸ ışınlarının bir noktaya geliÅŸ açısı gün boyunca deÄŸiÅŸme gösterir. GüneÅŸ ışınları sabah ve akÅŸam eÄŸik açıyla, öğle vakti ise gelebileceÄŸi en dik açı ile gelir. d. Bakı ve eÄŸim: GüneÅŸ ışınlarının düşme açısı, yerÅŸekillerinin Güneş’e bakma durumuna göre (Bakıya göre) ve yerÅŸekillerinin eÄŸimine göre deÄŸiÅŸir. 2. GüneÅŸ ışınlarının atmosferde katettiÄŸi yol GüneÅŸ ışınlarının atmosferde aldığı yol uzadıkça enerji kaybı o oranda artar. Dik açı ile gelen ışınlar daha kısa bir yoldan yeryüzüne ulaşır ve daha az kayba uÄŸrar. (Ekvator çevresi gibi) Dar açı ile gelen ışınlar ise, daha uzun bir yoldan yeryüzüne ulaşır ve daha fazla kayba uÄŸrar. (Kutup çevreleri gibi) 3. GüneÅŸlenme Süresi GüneÅŸlenme süresi arttıkça sıcaklık artar. Yaz aylarında güneÅŸlenme süresi fazla olduÄŸundan sıcaklık deÄŸerleri yüksektir. Yine gün içinde en yüksek sıcaklıkların tam öğle vakti deÄŸil, öğleden birkaç saat sonra olması güneÅŸlenme süresi ile ilgilidir. Geceleri ise, Güneş’ten enerji alınmadığı için soÄŸuma görülür. Bu nedenle günün en soÄŸuk anı, sabah GüneÅŸ doÄŸmadan önceki andır. 4. Yükselti Troposfer katında, yerden yükseldikçe sıcaklık deÄŸerleri her 100 m. de 0,5 °C azalırken, alçaldıkça her 100 m. de 0,5 °C artar. 5. Kara ve Denizlerin Dağılışı Aynı miktarda güneÅŸ enerjisi alan karalar ve denizler aynı derecede ısınmazlar. Karalar denizlere oranla daha fazla ve çabuk ısınırken, denizler daha az ve geç ısınırlar. Yine karalar denizlere oranla daha fazla ve çabuk soÄŸurken, denizler daha az ve geç soÄŸurlar. 6. Nem Miktarı Nem, bir yerin fazla ısınması ve soÄŸumasını önler. Sıcaklık farkını azaltır. GüneÅŸ ışınlarının dik ve dike yakın geldiÄŸi Ekvator çevresi Dünya’nın en sıcak yerleri olması gerekirken, nemin fazlalığından dolayı olmamıştır. Dünya’nın en sıcak yerleri ise Dönenceler civarı (Tropikal çöller) olmuÅŸtur. Kış mevsiminde, havanın bulutlu olduÄŸu günlerde, ısı kaybı azaldığından sıcaklık deÄŸerleri yüksektir. Havanın bulutsuz olduÄŸu günlerde ise, ısı kaybı daha fazla olduÄŸundan sıcaklık deÄŸerleri düşüktür. Kuru ve ayaz bir hava yaÅŸanır. 7. Okyanus Akıntıları Okyanus akıntıları, hem denizler hem de karalar üzerinde havanın sıcaklığını etkilerler. Bu akıntılar sıcaklığın Ekvator’dan kutuplara doÄŸru düzenli olarak azalmasını engeller. Ekvator yönünden gelen Gulf – Stream, Brezilya, KuroÅŸivo ve Alaska gibi akıntılar sıcaklığı yükseltir. Buna karşılık, kutup yönünden gelen Labrador, Kanarya, OyaÅŸivo, Benguela ve Kaliforniya gibi akıntılar sıcaklığı düşürür. 8. Rüzgârlar Kuzey Yarım Küre’de güneyden, Güney Yarım Küre’de de kuzeyden esen rüzgârlar, Ekvator yönünden geldikleri için sıcaklığı artırır. Kutup yönünden gelen rüzgârlar ise, sıcaklığı düşürürler. Bu durum enlem – sıcaklık iliÅŸkisine örnektir. Denizden karaya doÄŸru esen rüzgârlar kışın ılıtıcı, yazın ise serinletici etki yapar. Karadan denize doÄŸru esen rüzgârlar ise, kışın sıcaklığı düşürücü, yazın ise sıcaklığı yükseltici etki yapar. 9. Bitki Örtüsü Bitki örtüsü, güneÅŸ ışınlarının bir kısmını emerek gündüz yerin fazla ısınmasını önler. Gece ise, yerden ışıyan sıcaklığın bir bölümünü tutarak fazla soÄŸumayı engeller. Bunun sonucunda, bitki örtüsünün gür olduÄŸu alanlar ile seyrek olduÄŸu alanlar arasında, sıcaklığın dağılışı açısından önemli farklar ortaya çıkar.
