Gösterim: 250 defa | Yorum yok » | Kategori: CoÄŸrafya, Sosyal Bilgiler
AKARSULAR Yağışlarla yeryüzüne inen yada kaynaklardan çıkarak bir yatakta akan,sonra denize yada göle dökülen sulara akarsu denir. Yeryüzünü ÅŸekillendiren dış kuvvetler arasında en önemlisi akarsulardır. Bir akarsuyun doÄŸduÄŸu yere akarsu kaynağı,denize yada göle döküldüÄŸü yere akarsu aÄŸzı denir. Bu iki nokta arasında akarsuyun çığırı uzanır. Kaynak kısmına yukarı çığır,ağız kısmına aÅŸağı çığır,ikisi arasında kalan bölüme orta çığır denir. Akarsuyun Havzası:Bir akarsuyun kolları ile birlikte beslendiÄŸi ve sularını boÅŸalttığı bölgeye denir. Bu alana akarsuyun beslenme alanı veya su toplama alanı denilmektedir. Akarsu havzasının büyüklüÄŸü, akarsuyun büyüklüÄŸüne,geçtiÄŸi iklim bölgelerinin yağış özelliklerine ve yerÅŸekillerine baÄŸlıdır. Güney Amerika da Amazon nehri dünyanın en geniÅŸ akarsu havzasına sahiptir. Kapalı Havza: Bir akarsuyun sularını denize ulaÅŸtırmayıp,bir gölde sona ermesi yada kurak bölgelerde kurumasıdır. Kapalı havza oluÅŸumunda iklim özellikleri ve yer ÅŸekilleri baÅŸlıca etmenlerdir. Dünyanın en büyük kapalı havzaları Orta Asya ve Kuzey Afrika’nın içidir. Orta Asya’da kapalı havza oluÅŸumunda yerÅŸekilleri etkili olurken,Kuzey Afrika’da kuraklıktır. Türkiye’deki kapalı havzalar, Tuz gölü,Van gölü çevresidir. Türkiye’de kapalı havzaların oluÅŸumunda en önemli etken yer ÅŸekilleridir. Su Bölümü Çizgisi:Bir akarsuyun havzasını komÅŸu akarsulardan ayıran doÄŸal sınırdır. Bu sınır genelde daÄŸların yüksek noktalarından geçer.
Açık Havza: Bir akarsuyun sularını denize yada bir okyanusa ulaÅŸtırmasıdır.
Akarsuyun Akımı(Debisi):Bir akarsuyun herhangi bir kesitinden bir saniyede geçen su miktarının m³/saniye olarak deÄŸerine,akarsuyun debisi denir.
Bir akarsuyun debisi;
1-Havzaya düÅŸen yağış miktarına
2-Aktığı yerdeki arazinin geçirimlilik özelliÄŸine
3-Havzadaki dağların kar ve buzullarına
4-Havzadaki büyük kaynaklara
5-Akarsuyun aldığı kollarla beslenme özelliÄŸine
6-Sıcaklık ve buharlaşma şartlarına bağlıdır.
Bazı Akarsuların Akımları (debileri);
|
Irmak |
Akım (m³/sn) |
Irmak |
Akım (m³/sn) |
|
Amazon |
120.000 |
Tuna |
6240 |
|
Kongo |
75.000 |
Nil |
2300 |
|
Missisipi |
18.800 |
Rhen |
2330 |
|
Ganj |
13.000 |
Po |
1720 |
Akarsuyun Rejimi:Bir akarsuyun bir yıl içerisinde gösterdiÄŸi akım deÄŸiÅŸikliÄŸine o akarsuyun rejimi denir.
Düzenli Rejim:Bir yıl içinde akımı fazla deÄŸiÅŸmeyen akarsu rejimidir. Rejimi düzenli akarsular Ekvator çevresinde ve Ilıman Okyanusal iklim bölgelerinde yer alır. Bu bölgelerdeki akarsuların rejimlerinin düzenli olmasının nedeni yağışların düzenli olmasıdır. Rejimi düzenli akarsular taşıma ve ulaÅŸtırmacılığa elveriÅŸlidir. Havzaya düÅŸen toplam yağışın fazla olması rejime etki etmez,akıma etki eder.
Düzensiz Rejim:Bir yıl içinde akımında belirgin deÄŸiÅŸimler meydana gelen yani bir mevsim suları çoÄŸalan,diÄŸer mevsim suları azalan akarsu rejimidir.
Akarsu Rejimine Etki Eden Faktörler:
Yağış Rejimi:Yağış rejimi düzenli olan bölgelerde akarsu rejimi düzenli olur. Ekvatoral (Amazon,Kongo) ve Ilıman Okyanusal iklim bölgelerinin (Rhen,Sen) akarsuları yağış rejiminden dolayı düzenli akışa sahip akarsulardır. Bir mevsimi yağışlı,diÄŸer mevsimi kurak geçen iklim bölgelerindeki (Muson,Akdeniz,Karasal…) akarsular düzensiz rejim gösterirler.
Kar Yağışı:YaÄŸan karlar hemen akarsuya karışamayacağı için kar yaÄŸan aylarda akım azalır. Karlar erime devrelerinde akarsuyu besleyerek su miktarının artmasına neden olurlar.
Sıcaklık:Sıcaklık deÄŸerlerinin yükselmesi buharlaÅŸmayı da arttıracağından su miktarı azalır,rejim düzensizleÅŸir.
YerÅŸekilleri:Yükselti,eÄŸim ve bakı faktörü rejimi etkiler. Yükselti arttıkça sıcaklık ve buharlaÅŸma azalır,yağışlar artar. Bu da akımı arttırır. Belli bir yükseltiden sonra yağışlar kar ÅŸeklinde olacağından akım azalır. EÄŸimin fazlalığı,buharlaÅŸma ve toprak içine sızmayı azaltarak akımı arttırır. Nemli rüzgarlara dönük yamaçlar daha çok yağış alacağından buradaki akarsuların akımı daha yüksektir.
Zeminin Yapısı:Suyu yeraltına geçiren geçirimli tabakalardan akan akarsuların su kaybı artar,geçirimli tabakalardan yeryüzüne çıkan ve kaynak suları ile beslenen akarsular akımları yüksektir. ÖrneÄŸin;Toroslardan doÄŸup geçirimli kalker tabaklardan akan ve Akdeniz’e dökülen akarsular bu özelliktendir.
Bitki Örtüsü:AÄŸaçlar sel sularının hızını keserek dal ve yapraklar yaÄŸmur tanelerini tutarak yağışın zemine sızmasına olanak saÄŸlarlar. Böylece yağışların akarsulara yavaÅŸ yavaÅŸ katılımını saÄŸlayarak akarsu rejimini düzenlerler.
Göller ve Barajlar:göllerden ve barajlardan çıkan suların rejimleri nispeten düzenlidir. Belli bir mesafede düzenli rejimde akarlar. Fakat sonra iklim koÅŸullarına baÄŸlı olarak düzensizleÅŸirler.
Türkiye’deki Akarsu Rejimleri
1-YaÄŸmurlu Akdeniz Rejimi:Kış mevsiminin yağışlı olması nedeniyle akarsular bol su taşırlar. Yaz kuraklığı nedeniyle ve kaynak suları ile yeterince beslenemediÄŸi için yazın suları son derece azdır. Akdeniz,Ege ve Marmara bölgesi akarsularında görülen akarsu rejimidir.
2-YaÄŸmurlu Karadeniz Rejimi:Karadeniz ikliminin yağış rejimine baÄŸlı olarak her mevsim su taşırlar, rejimleri nispeten düzenlidir. YaÄŸmurlarla birlikte, daÄŸlardan gelen kar suları eklendiÄŸi zaman ilkbahar aylarında seviyeleri yükselir.
3-Ä°ç Bölgelerin Akarsu Rejimi:Kışın yağışın kar ÅŸeklinde olması ve erimemesi nedeniyle kışın suları azalır. Ä°lkbahar ve yaz mevsiminde karların erimesi ile suları bollaşır. Çok kısa bir süre içerisinde birdenbire kabararak coÅŸkun bir ÅŸekilde akan, sonra kuruyacak duruma gelen ve hatta kuruyan akarsular sel rejimli akarsulardır. Bu tip akarsuların oluÅŸmasında bitki örtüsünün cılız olmasının da rolü vardır. Daha çok Ä°ç Anadolu’da görülür.
4-Karma Rejimli Akarsular:Farklı iklim bölgelerinden geçen ve çeÅŸitli kaynaklardan beslenen akarsular karma rejimlidir. Fırat,Dicle,Nil
Akış Sürelerine Göre
Akarsular Daimi Akarsular:Nemli bölgeleri karakterize ederler. Senenin bütün günü yatakta su mevcuttur.
Mevsimlik Akarsular:Senenin kurak ve yağışlı farklı iki mevsime ayrıldığı bölgelerde görülür.
Geçici Akarsular: Yağışın çok nadir ve zaman bakımından belirsiz olduÄŸu bölgelerde görülür.
Türkiye’de ki Akarsular
Karadeniz’e Dökülenler:Sakarya, Filyos Çayı,Bartın Çayı, YeÅŸilırmak, Kızılırmak ve Çoruh’tur.
Marmara Denizi’ne Dökülenler: Susurluk ve Gönen Çayı
Ege Denizi’ne Dökülenler: Bakırçay, Gediz,B. Menderes, K. Menderes ve Meriç’tir.
Akdeniz’e Dökülenler: Dalaman Çayı, Manavgat Çayı, Aksu,Göksu,Seyhan,Ceyhan ve Asi’dir.
Ülkemizde DoÄŸup Dış Ülkelerden Denize Dökülenler:Aras,Kura,Arpaçay,Fırat,Dicle,Çoruh
Dış Ülkelerden DoÄŸup Ülkemizde Denize Dökülenler:Meriç,Asi
Türkiye’deki Akarsuların Özellikleri
1-Yeryüzü ÅŸekillerinin genel uzanışına paralel olarak doÄŸu-batı yönlü akarlar. Fakat denize dökülecekleri yerlerde daÄŸları enine yararak boÄŸazlar oluÅŸtururlar.
2-Uzunlukları fazla deÄŸildir. Bunun nedeni, daÄŸların kıyıya paralel uzanması ve Türkiye’nin çok geniÅŸ bir ülke olmamasıdır.
3-Yerşekillerinden dolayı akarsu havzaları dardır.
4-Bol su taşımazlar. Bunun nedeni, iklimin fazla yağışlı olmaması ve havzaların dar olmasıdır.
5-Rejimleri düzensizdir. Nedeni, ülkemizde belli bir sıcaklık ve kurak mevsimin bulunması, yağış ve kar erime zamanlarının farklılık göstermesidir.
6-Ortalama yükseltinin fazla olmasından dolayı fazla akışlıdırlar.
7-Akarsular bir çok yerde dar ve derin vadilerden aktıkları için hidroelektrik enerji potansiyelleri fazladır.
8-Yer yer su taşkınlarına ve erozyona neden olurlar.
Akarsuların Aşındırması
Akarsu yatakları boyunca akarken iki yoldan aşındırma yapar.
1-)Kimyasal Aşındırma: Toprak ve kayaların erimesi yoluyla olur. Kayaların yapısına suyun sıcaklığına ve içindeki CO2 miktarına baÄŸlıdır. Erime sıcaklıkta arttığı için kimyasal aşındırma yaz aylarında ve tropikal bölgelerde daha çok olur.
2-)Mekanik Aşındırma: Akarsuların toprak ve kayalardan parçalar koparması ile oluÅŸur. Akarsuyun mekanik aşındırma gücü ÅŸu etkenlere baÄŸlıdır:
a)Su Miktarı (Akım):Bir akarsuyun taşıdığı su miktarı arttıkça aşındırma gücüde artar. Bu nedenle çok su taşıyan büyük akarsular daha çok aşındırırlar Su fazlalığı nedeniyle bir akarsu üzerinde en fazla aşındırma baÅŸlangıçta ağız kısmında olur. Ve yatağın kazılması da buradan geriye doÄŸru ilerler buna geriye aşınma denir.
b)Akış Hızı: Aşındırma üzerinde etkili olan ikinci etken akarsuyun akış hızıdır. Bu da eÄŸime baÄŸlıdır. EÄŸimin fazla olduÄŸu bölgelerde akarsular daha hızlı akar,aşındırma güçleri artar. ÖrneÄŸin Türkiye’deki akarsular saniyede akıttıkları toplam su miktarı bakımından fazla zengin olmadıkları halde yataklarında eÄŸimin fazla olmasından dolayı fazla aşındırırlar.
c)Yük Miktarı: Akarsuyun taşıdığı kum, çakıl,mil gibi maddeler akarsuyun aşındırma kazma araçlarıdır. Bu nedenle yük ne kadar çoksa aşındırma da o kadar fazla olur.
d)Zeminin ÖzelliÄŸi: Aşındırma akarsuyun geçtiÄŸi yerlerdeki kayaların özellikleri ile de ilgilidir. Kum çakıl gibi gevÅŸek maddeler daha kolay koparılıp aşındırılır. Dirençli kayalar, katılaşım kayaları ve sert kum taÅŸları aşınmaya daha uzun zaman karşı koyarlar. Akarsuyun geçtiÄŸi alanlar bitki örtüsünden yoksun ise aşındırma iÅŸlemi daha da artar.
